Aristoteles'in (MÖ 384-322) evren modeli, Batı ve İslam dünyasında bilimimsi bir paradigma olarak yaklaşık iki bin yıl boyunca kabul gören yer merkezli (jeosantrik) bir sistemdir. Bu kozmoloji, matematiksel hesaplamalardan ziyade nitel gözlemlere ve felsefi varsayımlara dayandırılmış, evreni işleyiş kuralları birbirinden farklı iki ana bölgeye ayırmıştır.
Yer Merkezlilik ve Hareketsizlik
Aristoteles kozmolojisinde Dünya, evrenin merkezinde hareketsiz bir şekilde durur. Sistem, Dünya'nın etrafında dönen, fiziksel olarak var olduğu varsayılan iç içe geçmiş eşmerkezli kristal kürelerden oluşur. Gezegenler ve yıldızlar bu kürelere sabitlenmiştir.
İki Farklı Âlem: Ay Altı ve Ay Üstü
Aristoteles, evreni ontolojik ve fiziksel olarak Ay'ın yörüngesini sınır kabul ederek ikiye böler:
Ay Altı Âlem (Sublunar Bölge): Dünya'dan Ay'a kadar olan kısmı kapsar. Bu bölge değişim, bozulma, oluş ve yok oluşun gerçekleştiği alandır. Madde dört temel elementten oluşur: toprak, su, hava ve ateş. Bu bölgede doğal hareket doğrusaldır; ağır elementler (toprak ve su) evrenin merkezine, yani Dünya'ya doğru düşme eğilimindeyken, hafif elementler (hava ve ateş) merkezin dışına doğru yükselme eğilimindedir.
Ay Üstü Âlem (Supralunar Bölge): Ay'dan başlayıp sabit yıldızlar küresine kadar uzanan alandır. Aristoteles'e göre bu bölge mükemmel, bozulmaz ve değişmezdir. Buradaki gök cisimleri bahsi geçen dört elementten değil, "esir" (aether) adı verilen, ağırlığı veya hafifliği olmayan beşinci bir elementten yapılmıştır. Bu bölgedeki doğal hareket başlangıcı ve sonu olmayan, değişmez dairesel harekettir.
Hareketin Kaynağı: İlk Hareket Ettirici
Aristoteles fiziğinde hareketin açıklanması teleolojiktir (amaçsaldır). "Hareket eden her şey başka bir şey tarafından hareket ettirilir" ilkesinden yola çıkarak, nedenler zincirinde sonsuza kadar geri gidilemeyeceğini savunur. Bu mantık onu, kendisi hareket etmeyen ancak diğer her şeye hareket veren bir "İlk Hareket Ettirici" (Primum Mobile) fikrine götürür. Evrenin dış sınırındaki sabit yıldızlar küresine ilk dairesel hareketi veren, fiziksel değil metafiziksel olan bu nedendir.
Sınırlı ve Boşluksuz Evren
Aristoteles evrenin boyutlarının sınırlı olduğunu belirtir; evren, en dıştaki sabit yıldızlar küresiyle son bulur. Evrenin sınırının ötesinde uzay, zaman veya madde tanımlanmaz. Ayrıca doğada boşluğun (vakum) varlığı kesin olarak reddedilir. Mekân, her noktasında maddeyle (Ay altı âlemde dört element, Ay üstü âlemde esir) doludur.
Bu kozmolojik model, 16. ve 17. yüzyıllardaki Bilimsel Devrim sırasında Kopernik, Kepler, Galilei ve Newton'un çalışmalarıyla tamamen çürütülmüştür. Aristoteles'in evren modeli modern astronomi ve fizik yasaları bağlamında baştan aşağı yanlıştır; yerini Güneş merkezli, her noktasında aynı fiziksel yasaların (örneğin evrensel kütleçekim) geçerli olduğu mekanik bir evren modeline bırakmıştır.
